Załącznik I. Specyfika obszarów ptasich – skąd ich odrębność i co z niej wynika

Natura 2000 a turystyka > E-szkolenia > (E2) Sieć obszarów Natura 2000 w Polsce > Załącznik I. Specyfika obszarów ptasich – skąd ich odrębność i co z niej wynika

Autor: prof. Maciej Gromadzki

 

1. Ochrona ptaków – historia i dzień dzisiejszy

O tym, że ochrona ptaków wymaga współdziałania na polu międzynarodowym, mieszkańcy Europy byli przekonani już ponad 100 lat temu. Wyrazem tego była podpisana w roku 1902 w Paryżu Konwencja o ochronie ptaków pożytecznych dla rolnictwa, będąca pierwszą na świecie międzynarodową konwencją ukierunkowaną na ochronę przyrody. Wprawdzie konwencja ta dzieliła ptaki na pożyteczne i szkodliwe, zaliczając do tych ostatnich wszystkie ptaki szponiaste (dawniej nazywane „drapieżnymi”), inne ptaki rybożerne, niektóre krukowate i niektóre sowy, wprawdzie podstawą oceny wartości gatunku była jego relacja do ówcześnie pojmowanej gospodarki człowieka, lecz był to pierwszy akt prawa międzynarodowego uznający potrzebę ochrony ptaków w odniesieniach międzypaństwowych. Konwencja ta przyczyniła się przede wszystkim do rozwoju idei ochrony gatunkowej ptaków i choć daleko było wtedy jeszcze do ochrony ptaków poprzez ochronę ich siedlisk, to jednak pierwszy krok we właściwym kierunku stał się faktem.

Wiek XX to okres intensywnego rozwoju badań nad ptakami, ich liczebnością, rozmieszczeniem, biologią i ekologią, badań prowadzonych zarówno przez ornitologów zawodowych, jak i wysoko kwalifikowanych amatorów – obserwatorów ptaków, dla których obserwowanie ptaków w ich naturalnym otoczeniu stało się życiową pasją. Na początku XX wieku ornitologia uzyskała tak specyficzne narzędzie, jakim jest obrączkowanie ptaków, w ciągu kolejnych dziesięcioleci rozwinięte w ogólnoświatowy, sprawnie działający system, gromadzący ogromne ilości danych przechowywanych w krajowych lub międzynarodowych bazach danych, nie mający żadnego odpowiednika w odniesieniu do innych grup zwierząt. Wiek XX to także okres intensywnego działania na rzecz ochrony ptaków i przede wszystkim wprowadzania w różnych krajach prawa, chroniącego poszczególne gatunki. Na forum międzynarodowym to okres działania Międzynarodowej Rady Ochrony Ptaków (ICBP, ang. International Council for Bird Preservation), powstałej w roku 1922. Jej celem była ochrona ptaków oraz ich siedlisk. W skład Rady wchodził centralny Sekretariat i sekcje narodowe, istniejące niemal we wszystkich państwach świata. W Polsce działała Sekcja Polska Międzynarodowej Rady Ochrony Ptaków, pod auspicjami Państwowej Rady Ochrony Przyrody. Był to więc organ w jakiś sposób związany z ministrem właściwym do spraw środowiska. Międzynarodowa Rada Ochrony Ptaków działała do II wojny światowej, po wojnie wznowiła działalność dopiero w roku 1983, by w roku 1993 zmienić nazwę na BirdLife International (nazwa z zasady nie tłumaczona na języki narodowe). BirdLife International jest federacją organizacji zajmujących się ochroną ptaków z różnych krajów, tzw. organizacji partnerskich. W Polsce partnerem BirdLife International jest Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP).

Skutkiem wszystkich tych działań było nagromadzenie wiedzy o ptakach, wykorzystywanej w takich gałęziach nauk biologicznych, jak ekologia, zoogeografia, systematyka, fizjologia, ewolucjonizm czy ochrona przyrody. Skutkiem było także narastające przeświadczenie o potrzebie podejmowania skoordynowanych, międzynarodowych działań, mających na celu ochronę ptaków. Jednakże na kolejną, w pełni znaczenia tego słowa, nowoczesną konwencję ukierunkowaną na ochronę ptaków trzeba było czekać aż 70 lat. Była nią tzw. Konwencja Ramsarska, czyli Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego, przyjęta w roku 1971 w Ramsar, w Iranie. Wprawdzie dalsza ewolucja zapisów tej Konwencji prowadziła w kierunku rozszerzenia przedmiotu ochrony na wszelkie organizmy związane z siedliskami wodno-błotnymi (Konwencja Ramsar chroni wszelkie siedliska wodne i błotne, z wyjątkiem wód głębszych niż 6 m w czasie odpływu), a w dalszej konsekwencji do postawienia wymogu racjonalnej gospodarki tymi siedliskami oraz generalnie rzecz ujmując – zasobami wody, to jednak niewątpliwie punktem wyjścia była tu ochrona ptaków. W rozumieniu Konwencji do ptactwa wodnego zaliczono ptaki, które ekologicznie są uzależnione od obszarów wodno-błotnych. W praktyce oznacza to ochronę ptaków należących do różnych grup systematycznych. Szczególną ochroną objęte są obiekty (określone obszary wyznaczane w poszczególnych państwach) wpisane ma międzynarodową listę obszarów chronionych (W Polsce: Biebrzański Park Narodowy, Narwiański Park Narodowy, rezerwat Jezioro Drużno, rezerwat Jezioro Karaś, rezerwat Jezioro Łuknajno, rezerwat Stawy Milickie, rezerwat Jezioro Siedmiu Wysp (Jezioro Oświn), rezerwat Jezioro Świdwie, Park Narodowy Ujście Warty, Poleski Park Narodowy, Słowiński Park Narodowy, subalpejskie torfowiska w Karkonoskim Parku Narodowym oraz Wigierski Park Narodowy). Obszary wpisane na Listę Ramsar są waloryzowane na podstawie ściśle sprecyzowanych kryteriów, z których wiele ma charakter ilościowy. Kryteria te dały początek rozwojowi systemu kryteriów stosowanych przez BirdLife International do waloryzacji ostoi ptaków (IBA, ang. Important Bird Areas), jak i kryteriów stosowanych do waloryzacji obszarów specjalnej ochrony ptaków, w ramach sieci Natura 2000.

Na kolejne konwencje nie trzeba było długo czekać. Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt została przyjęta w Bonn (Konwencja Bońska) w roku 1979, a w życie weszła w roku 1983. Podstawowym jej celem jest ochrona wędrownych gatunków zwierząt na całym areale ich występowania. O tym czy dany gatunek zostanie objęty ochroną w ramach tej konwencji decyduje kryterium odpowiedniego stanu zachowania, na które składają się ocena stabilności liczebności gatunku i jego areału, ocena zachowania siedlisk gatunku, a także ocena historycznego areału i poziomu liczebności gatunku. Jeśli ocena któregokolwiek z tych czynników wypada negatywnie, to gatunek taki zostaje uznany za gatunek o nieodpowiednim stanie zachowania, a tym samym predestynowany do objęcia ochroną. Rzeczą nową, wprowadzoną przy okazji Konwencji Bońskiej, a poprzedzającą rozwiązania, które zastosowano w systemie Natura 2000, było wprowadzenie załączników, zawierających listy gatunków wymagających ścisłej ochrony (załącznik I) lub zalecanych do objęcia ochroną w ramach porozumień regionalnych (załącznik II). Zalecenia Konwencji są wprowadzane w życie przez porozumienia, z reguły obejmujące grupy gatunków, lub memoranda, dotyczące ochrony pojedynczych gatunków. Spośród porozumień zawartych w konsekwencji przyjęcia Konwencji Bońskiej, porozumieniem które objęło największą liczbę gatunków, a także największy obszar, jest Porozumienie o ochronie afro-euroazjatyckich wędrownych ptaków wodnych (AEWA, ang. The Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds) z roku 1995.

Również w 1979 roku, została przyjęta Konwencja Berneńska, czyli Konwencja o ochronie europejskiej dzikiej flory i fauny oraz siedlisk przyrodniczych, która weszła w życie w roku 1982. Jest to akt prawny o uniwersalnym znaczeniu dla ochrony przyrody na kontynencie europejskim, obejmujący ochroną konkretne gatunki z wszystkich występujących w Europie grup zwierząt, obejmujący ochroną konkretne gatunki roślin, a także to, czego nie chroniły wcześniejsze akty prawne – konkretne siedliska przyrodnicze. Zgodnie z postanowieniami Konwencji Berneńskiej, ochrona zwierząt i roślin ma być prowadzona przede wszystkim drogą ochrony siedlisk tych organizmów. Polska ratyfikowała wszystkie te konwencje, co zobowiązuje nasz kraj do przestrzegania ich postanowień.

W ślad za wymienionymi wyżej konwencjami, w Unii Europejskiej (a wcześniej w Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej) pojawiły się dwa akty wykonawcze, tzw. dyrektywy – Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa 79/409/EWG o ochronie dziko żyjących ptaków z dnia 2 kwietnia 1979 roku, obecnie, po zmianach Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 roku w sprawie ochrony dzikich ptaków) oraz Dyrektywa Siedliskowa (Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r .w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory). Ta pierwsza dotyczy ochrony ptaków i jest podstawą do wyznaczania miejsc ważnych dla ptaków, ta druga – dotyczy ochrony zwierząt należących do wszelkich poza ptakami grup systematycznych, ochrony roślin oraz ochrony siedlisk przyrodniczych, a także wprowadza system Natura 2000. [Więcej nt. wprowadzania w życie zapisów ww. dyrektyw napisano w rozdz. 3 i 4]

W Polsce ptaki były i są chronione na podstawie postanowień ustaw o ochronie przyrody, aktualnie obowiązująca Ustawa pochodzi z roku 2004, z późniejszymi zmianami. Aktami wykonawczymi do ustaw są rozporządzenia ministra właściwego do spraw środowiska, które zawierają listy gatunków objętych ochroną całkowitą, ochroną częściową, ochroną strefową i ochroną łowiecką (tu podstawą prawną jest Ustawa Prawo Łowieckie). Obecnie ochroną całkowitą objęte są wszystkie występujące w Polsce gatunki ptaków, z wyjątkiem kormorana czarnego, czapli siwej (te dwa gatunki nie są chronione na terenie stawów rybnych uznanych za obręby hodowlane), bernikli kanadyjskiej, mewy srebrzystej, mewy białogłowej, kruka, wrony siwej, gawrona i sroki – objętych ochroną częściową (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną) oraz gęsi zbożowej, gęsi białoczelnej, gęsi gęgawy, cyraneczki, krzyżówki, głowienki, czernicy, jarząbka, kuropatwy, bażanta, łyski, słonki i gołębia grzywacza – objętych ochroną jako gatunki łowne (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne). Minister Środowiska określa także, które gatunki ptaków wymagają ochrony czynnej oraz wokół gniazd których gatunków i wokół miejsc stałego przebywania których gatunków wyznacza się strefy ochronne.

 

2. Ptaki jako wskaźnik zmian w przyrodzie – rola monitoringu ptaków

Jednym z nadrzędnych celów wspólnotowych Unii Europejskiej jest zahamowanie spadku bioróżnorodności na obszarze państw tworzących Unię, co miało być osiągnięte w roku 2010. Osiągnięcie tego ambitnego celu, który w założonym czasie osiągnięty nie został (obecnie, w nowej Strategii Unii Europejskiej na Rzecz Różnorodności Biologicznej, cel ten został sformułowany bardziej realistycznie i brzmi następująco: „Do 2020 r. zwiększenie przez Unię Europejską jej wkładu w zapobieganie utracie światowej różnorodności biologicznej”), wymagało zorganizowania monitoringu zmian różnorodności biologicznej – w tym monitoringu ptaków, bowiem ptaki stanowią szczególnie użyteczne źródło wskaźników zmian w ogólnej różnorodności biologicznej. Na podstawie danych o ptakach można stosunkowo łatwo uzyskać informację o zmianach stanu zasobów przyrodniczych, którą można (a właściwie należy) wykorzystać w podejmowaniu strategicznych decyzji. Bowiem coraz częściej przyjmowane jest jako pewnik, że zadaniem monitoringu jest nie tylko dostarczenie informacji o rozmiarach i kierunkach zmian monitorowanych obiektów, ale także, a może przede wszystkim, dostarczenie przesłanek do oceny skutków podejmowanych działań i podstaw do ich modyfikacji.

Jako przyczyny, dla których ptaki są szczególnie korzystnym obiektem monitoringu przyrodniczego, podawane są:

  • zajmowanie przez tę grupę szczytowych pozycji w lokalnych łańcuchach pokarmowych, przez co, na podstawie danych o zmianach ich liczebności można wnioskować o innych elementach lokalnych ekosystemów;
  • ich rozpowszechnienie i występowanie we wszystkich typach środowisk;
  • względna łatwość ich oznaczania i badania;
  • duża liczba ludzi umiejących rozpoznawać ptaki w terenie;
  • wreszcie – i jest to również bardzo istotny element – fakt, że ludzie lubią ptaki i los ich nie jest im obojętny.

Monitoring ptaków jest obecnie konieczny także ze względów prawnych – jest on obowiązkiem administracji państw członkowskich Unii, ustanowionym postanowieniami Dyrektywy Ptasiej i Ramowej Dyrektywy Wodnej UE. W prawie krajowym obowiązek monitoringu ptaków wynika z postanowień Ustawy Prawo o ochronie przyrody.

W Polsce monitoring ptaków jest formalnym obowiązkiem Głównej Inspekcji Ochrony Środowiska, nałożonym na ten organ przez Ustawę Prawo ochrony środowiska oraz przez postanowienia Krajowej strategii ochrony bioróżnorodności na lata 2007-2013. Wykonawcami tego programu są instytucjonalnie Stacja Ornitologiczna oraz Pracownia Badań Ornitologicznych Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Dział Przyrody Muzeum Górnośląskiego oraz dwie organizacje pozarządowe – Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) i Komitet Ochrony Orłów (KOO). Część jednostkowych, obecnie prowadzonych programów stanowi kontynuację wcześniejszych programów rozpoczętych w latach 2000 i 2001przez ówczesny Zakład Ornitologii PAN i OTOP, w oparciu o fundusze Królewskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków w Wielkiej Brytanii, Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska, GEF/SGP oraz Unii Europejskiej poprzez Fundację Fundusz Współpracy. KOO rozpoczął cenzusy (liczenia) wybranych ptaków szponiastych w końcu lat 80. XX wieku, obecnie włączone do programu Monitoringu Ptaków Polski. Terenowymi wykonawcami monitoringu ptaków jest kilkuset obserwatorów, których większość nie stanowią ornitolodzy zawodowi, a profesjonalni ornitolodzy-amatorzy, traktujący rozpoznawanie i obserwowanie ptaków jako swoje, bardzo poważnie traktowane hobby. Do programów monitoringowych można także zaliczyć Atlas Ptaków Lęgowych Polski – wykonany w latach 1987-1993 pod kierunkiem Stacji Ornitologicznej Instytutu Zoologii PAN, Stacji Ornitologicznej Instytutu Ekologii PAN i Zakładu Ornitologii PAN (chodzi tu o tę samą instytucję, zmieniającą w kolejnych latach swą przynależność organizacyjną i status) oraz cenzusy bociana białego organizowane co 10 lat, w ramach ogólnoeuropejskich cenzusów bociana, przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura”. Do programów monitoringowych zaliczyć należy także program Stałych Miejsc Odłowu, prowadzony w latach 2001-2007 przez Stację Ornitologiczną Instytutu Ekologii PAN, a następnie przez Zakład Ornitologii PAN, obecnie na terenie kraju zarzucony. Można tu także zaliczyć szereg programów lokalnie prowadzonych przez instytucje naukowe, organizacje pozarządowe czy osoby indywidualne.

W swej obecnej formie Monitoring Ptaków Polski został rozpoczęty w roku 2008. Składa się on z 12 podprogramów, zaplanowanych i wdrożonych w roku 2007 lub kontynuowanych od lat 2000-2001. Jeden z podprogramów „Monitoring Ślepowrona” został rozpoczęty w roku 2009. Każdy z podprogramów ukierunkowany jest na pojedynczy gatunek lub grupę gatunków. Podstawowe parametry uzyskiwane w toku prac obejmują liczebność (bezwzględną lub względną) oraz rozpowszechnienie gatunków badanych (proporcję powierzchni kraju zasiedloną przez dany gatunek). Dla gatunków wybranych oceniana jest ponadto liczba piskląt na parę przystępującą do lęgu oraz liczba piskląt na parę z sukcesem lęgowym (parę, która wyprowadziła z gniazda co najmniej 1 młode).

W roku 2009 skontrolowano 1020 powierzchni próbnych wielkości 1km2 (tylko Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych – 562 powierzchnie) lub 100 km2 (458 powierzchni), realizując niżej wymienione podprogramy. W sumie pracami terenowymi objęto około 15% powierzchni kraju. W pracach terenowych udział wzięło ponad 400 obserwatorów:

  • Monitoring Pospolitych Ptaków Lęgowych – 290 wykonawców;
  • Monitoring Flagowych (bocian biały, żuraw, łabędź niemy, gawron) Gatunków Ptaków – 38 wykonawców;
  • Monitoring Ptaków Mokradeł – 30 wykonawców;
  • Monitoring Ptaków Drapieżnych – 47 wykonawców;
  • monitoring orła przedniego – 8 wykonawców;
  • monitoring orlika grubodziobego – 1 wykonawca;
  • monitoring rybołowa – 20 wykonawców;
  • monitoring mewy czarnogłowej – 29 wykonawców;
  • monitoring łabędzia krzykliwego – 47 wykonawców;
  • monitoring podgorzałki – 23 wykonawców;
  • monitoring biegusa zmiennego – 5 wykonawców;
  • monitoring ślepowrona – 3 wykonawców.

Od roku 2010 w ramach Monitoringu Ptaków Polski wdrażane są następujące programy:

  • monitoring kraski;
  • monitoring dzięcioł trójpalczastego;
  • monitoring dubelta;
  • monitoring leśnych gatunków sów;
  • monitoring ptaków zimujących na zbiornikach śródlądowych w Polsce;
  • monitoring ptaków zimujących w strefie polskich wód terytorialnych Bałtyku.

 

3. Ostoje ptaków – tworzenie obszarów ważnych dla ptaków

Pionierami na polu tworzenia systemu ostoi ptaków były Międzynarodowa Rada Ochrony Ptaków (ICBP) i Międzynarodowe Biuro Badań Ptaków Wodno-Błotnych i Terenów Podmokłych (IWRB), które w drugiej połowie XX wieku rozpoczęły gromadzenie materiałów dotyczących terenów atrakcyjnych dla ptaków. Jednym z pierwszych skutków tej działalności był wydany w roku 1980 Wstępny wykaz mokradeł ważnych dla ptaków wodno-błotnych w Europie Zachodniej i Afryce Północnozachodniej. W tym samym czasie opracowano i wydano spisy ostoi ptaków w szeregu państw Europy Zachodniej, a następnie uzupełniono je o spisy ostoi w państwach Europy Południowej. Kolejnym dziełem był Wykaz mokradeł o randze międzynarodowej w Palearktyce Zachodniej. Zestawienie to podawało informację o faunie, florze, a także limnologii mokradeł.

Pomimo tego, że większość tych opracowań była dostępna jedynie w formie maszynopisów, okazały się one bardzo przydatne dla planistów przestrzennych i ludzi zajmujących się ochroną przyrody, a także umożliwiły skuteczną argumentację na rzecz zagrożonych ostoi i doprowadziły do zwiększenia skuteczności ochrony ostoi ptaków w Europie Zachodniej.

Kluczowym dziełem na polu wyznaczania ostoi ptaków była książka Ostoje ptaków w Europie, opracowana pod auspicjami ICBP i IWRB, opublikowane w roku 1989. Opracowanie to objęło 32 kraje Europy i wymieniało 2444 ostoi. Materiały do rozdziału o Polsce zostały przygotowane prze Sekcję Polską ICBP.

Pierwsza książka opisująca polskie ostoje ptaków nosiła tytuł Ostoje ptaków w Polsce, opracowana i wydana przez OTOP w roku 1994. Pierwotnym zamierzeniem Towarzystwa było wydanie tłumaczenia dotyczącej Polski części ww. opracowania Ostoje ptaków w Europie, jednakże uznano, że przygotowane zostanie szersze opracowanie. W ostatecznej postaci dane wykorzystane do opracowania polskiej publikacji zostały znacznie rozszerzone i uaktualnione, a część opisową książki uzupełniono mapami, na których przedstawiono proponowany przebieg granic ostoi. Waloryzując obszar Polski pod względem atrakcyjności dla ptaków uwzględniono:

  • gatunki wędrowne, pojawiające się regularnie i licznie na danym terenie,
  • gatunki zagrożone globalnie, tj. zagrożone całkowitym wymarciem na całym świecie,
  • gatunki i podgatunki zagrożone na znacznej części swego europejskiego areału oraz
  • gatunki mające stosunkowo niewielki areał, ze znaczącymi liczebnie populacjami europejskimi.

W sumie zwaloryzowano 118 ostoi ptaków, w tym 84 ostoje o randze europejskiej i 34 ostoje o randze krajowej.

W przyjętej w wymienionym wyżej opracowaniu definicji ostoi ptaków założono, że powinien być to obszar, zaspokajający w pełni wymogi życiowe ptaków, które na nim występują, jednakże w przypadku szeregu gatunków ptaków gniazdujących w lesie, a żerujących na terenach otwartych, granicami ostoi objęto jedynie tereny leśne, pomijając obszar żerowisk położonych poza lasem. Takie rozwiązanie było wystarczające w ówczesnych realiach społeczno-gospodarczych, ale po wejściu Polski do Unii Europejskiej i wprowadzeniu dopłat dla rolników rozpoczął się proces masowego przekształcania w pola orne ugorów i użytków zielonych, stanowiących żerowiska wielu ptaków. To prowadzi do spadku liczebności ptaków gniazdujących w wielu ostojach leśnych. Opisany wyżej sposób delimitacji ostoi został utrzymany w kolejnych opracowaniach systemu ostoi w Polsce oraz przy delimitacji obszarów ptasich Natura 2000. Obecnie widzimy, że jest to podejście niekorzystne dla ptaków, podejście które powinno ulec zmianie w miarę rozwoju systemu. Należy jednakże zdawać sobie sprawę z tego, że części utraconych walorów nigdy nie uda się już odzyskać oraz z tego, że rozszerzanie granic obszarów ptasich natrafia zwykle na znaczne opory społeczne.

Obecnie OTOP wprowadził funkcję opiekuna ostoi, do której udało się zaangażować 137 osób fizycznych i 5 organizacji przyrodniczych. Liczba opiekunów w jednej ostoi waha się od jednego do kilku. W 35 ostojach, z reguły średniej i dużej wielkości, opiekę sprawuje więcej niż jeden opiekun (2-4). Ich główną funkcją jest wczesne ostrzeganie o zagrożeniach dla ptaków w ostojach oraz przekazywanie danych monitoringowych (raz do roku) dotyczących zagrożeń, liczebności kluczowych gatunków ptaków oraz nt. stanu ich siedlisk na terenach ostoi ptaków.

Sprawą kluczową dla skutecznej ochrony ostoi ptaków, jak i tworzonych na ich podstawie obszarów ptasich Natura 2000, jest pozyskanie dla tej idei lokalnych społeczności. Ludzie mieszkający lub tylko gospodarujący na obszarze muszą zrozumieć, ale i zobaczyć, że system ochrony nie jest tworzony przeciwko nim, ale także i dla nich. Muszą zobaczyć i uznać wynikające z tego korzyści. Najlepiej jeśli ich przedstawiciele, tak lokalni przyrodnicy jak i osoby wchodzące w skład ciał samorządowych, zaangażują się w ochronę takich obszarów. Nie jest dobrze, gdy nieustępliwa postawa przedstawicieli organizacji zajmujących się ochroną obszarów wywołuje wśród lokalnych społeczności emocje, które potem kierują się przeciwko ptakom, przyrodzie i wszystkim tym, którzy przyrodę chcą chronić. Doświadczenia krajów, w których obszary Natura 2000 wprowadzono wcześniej niż w Polsce, pokazują wyraźnie, że bez świadomego i szerokiego zaangażowania lokalnych społeczności w stanowienie i ochronę takich obszarów, ich ochrona pozostaje czystą iluzją.

 

4. Włączenie ostoi ptaków do systemu Natura 2000

Ostoje ptaków (IBA), zwaloryzowane na podstawie kryteriów ilościowych stanowią w skali globalnej system, który może być bardzo dobrą podstawą do ochrony ptaków. Same w sobie nie stanowią jednak sieci obszarów ochrony ptaków. Są jedynie otwartym (podlegającym stałej aktualizacji) systemem informacyjnym, zawierającym dane o występowaniu ptaków i o terenach dla nich istotnych. Jednakże w rozumieniu Komisji Europejskiej, popartym orzeczeniami Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, sieć IBA w państwach członkowskich powinna zostać objęta ochroną prawną w ramach sieci Natura 2000, jako obszary specjalnej ochrony ptaków (OSOP). Interwencja Komisji Europejskiej w tej sprawie miała miejsce w przypadku Polski. W roku 2004, w momencie wstępowania kraju do Unii Europejskiej, Rząd Polski zadeklarował włączenie 72 obszarów ptasich do sieci Natura 2000, wobec 141 wskazanych przez zespół przygotowujący bazę obszarów ptasich Natura 2000. Przygotowanie tej bazy było jednym z elementów przygotowania akcesji Polski do Unii. Decyzja Rządu została oprotestowana przez kilka organizacji pozarządowych i protest ten został uznany przez Komisję Europejską za oficjalną skargę na propozycję rządową. W roku 2005 Komisja Europejska wystosowała do polskiego Rządu ostrzeżenie w związku z niedostatecznym poziomem wdrożenie programu Natura 2000. Wobec braku reakcji ze strony Rządu, Komisja podjęła dalsze działania, które ostatecznie spowodowały wniesienie do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości skargi o niewystarczające wyznaczenie OSOP przez Polskę. W wyniku tej afery Minister Środowiska wyznaczył w Polsce w drodze kolejnych rozporządzeń (z 2007, 2008 i 2011 r.) dodatkowe obszary – ostatecznie 144 OSOP (w tym 3 morskie, położone na polskich wodach terytorialnych Bałtyku i 1obejmujący oprócz wód terytorialnych również wody wewnętrzne) (Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 stycznie 2011 r, w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków) i ta lista stanowi aktualną składową sieci Natura 2000 w Polsce.

Wypada w tym miejscu powiedzieć dlaczego sieć Natura 2000 składa się z dwóch składników – sieci obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSOP) i sieci specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOOS) – innymi słowy, dlaczego ochronę ptaków przeciwstawiono ochronie wszystkich innych składników ożywionej przyrody Europy. Jako przyczynę takiego rozdziału wskazać można szereg czynników.

Po pierwsze, przyczyn należy szukać w biologii ptaków, a zwłaszcza ich niezwykle silnie wyrażonej wędrowności, nagromadzeniu ogromnej wiedzy dotyczącej tej grupy zwierząt, wykształceniu specyficznych narzędzi badawczych stosowanych przez ornitologów, jak i szeregu wydarzeń natury prawno-organizacyjnej i naukowej, które miały miejsce w drugiej połowie XX wieku. Do tych ostatnich należy niewątpliwie wyznaczenie sieci IBA – sieci ostoi, jakiej długo nie było w odniesieniu do żadnej innej grupy organizmów (dopiero w 2002 r. zainicjowano międzynarodowy program tworzenia ostoi roślinnych – IPA, Important Plant Areas).

Po drugie, należy tu wskazać na odmienność procedur stosowanych przez Komisję Europejską przy uznawaniu obszarów ptasich i stosowanych przy uznawaniu obszarów siedliskowych. Mianowicie, o ile obszary specjalnej ochrony ptaków są przez Komisję Europejską akceptowane niejako automatycznie, a Komisja interweniuje tylko wtedy, gdy uzna, że liczba wyznaczonych obszarów jest zbyt mała w stosunku do liczby IBA w danym kraju, traktowanej jako liczba odniesienia, o tyle w przypadku specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOOS) Komisja decyduje, które ze zgłoszonych przez Państwo członkowskie obszarów można uznać za obszary o znaczeniu dla Wspólnoty (OZW), tzn. obszary ważne dla utrzymania lub przywrócenia właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej i/lub gatunków z załącznika II tej Dyrektywy, i/lub ważne dla utrzymania spójności sieci Natura 2000. Tylko te proponowane obszary, które Komisja uzna za OZW będą wyznaczane przez kraj członkowski jako specjalne obszary ochrony siedlisk (poszczególne kraje mają na to 6 lat od momentu zatwierdzenia obszarów przez Komisję jako OZW). Takie podejście wynika z tego, że obszary ptasie typowane są na podstawie jednoznacznie określonych kryteriów ilościowych, natomiast obszary siedliskowe są typowane w oparciu o kryteria ilościowe w bardzo ograniczonym zakresie, a ich typowanie oparte jest w dużej mierze na ocenie krajowych ekspertów. Istnieje więc obawa, że część obszarów wskazanych do sieci europejskiej może mieć znaczenie tylko w skali danego kraju.

Należy tu dodać, że wszystkie zgłoszone do Komisji Europejskiej obszary siedliskowe podlegają takiej ochronie, jakiej podlegać będą obszary przez Komisję zaakceptowane jako obszary o znaczeniu wspólnotowym, które wejdą do ostatecznej listy obszarów tworzących sieć Natura 2000.

 

5. Obszary ptasie w Polsce – ile ich jest i jaki mają charakter

W Polsce mamy obecnie (stan na styczeń 2011 – Dz. U. 2011r., nr 25 poz. 133) 144 obszary ptasie, o łącznej powierzchni 55 442 km2. Trzy obszary i część jednego leżą w obrębie morskich wód terytorialnych Polski, a ich powierzchnia (5 866 km2) stanowi 67% tych wód. Reszta obszarów ptasich, obejmująca tereny lądowe i morskie wody wewnętrzne, zajmuje powierzchnię 49 576 km2, a to stanowi 16% powierzchni lądowej kraju (wraz z morskimi wodami wewnętrznymi). W sumie obszary ptasie sieci Natura 2000 wyznaczono na 17% powierzchni kraju, co stawia nas na 9 miejscu wśród państw – członków Unii. Rekordzistą tutaj jest Słowenia, która uznała za obszary ptasie ponad 35% powierzchni swego kraju, na ostatnim miejscu znajduje się Wielka Brytania, która wyznaczyła obszary ptasie na niewiele więcej niż 7% powierzchni. Średnio, obszary ptasie zajmują w Unii 17,5% powierzchni państwa członkowskiego, co niemal dokładnie odpowiada wielkości średniego obszaru polskiego. Jednakże jeśli wziąć średnią wielkość obszaru, to Polska ze swymi 352 km2 średniej powierzchni obszaru ptasiego zdecydowanie wysuwa się na pierwsze miejsce. Na drugim miejscu znajduje się Słowacja – 322 km2, na trzecim Rumunia – 263 km2, na czwartym Węgry – 240 km2, na piątym Bułgaria – 199 km2. Państwa „nowej Unii”, które zostały przyjęte do wspólnoty w roku 2004, wyznaczyły obszar ptasi o średniej powierzchni 195 km2, państwa „starej Unii” obszar trzykrotnie mniejszy, bo liczący 66 km2.

Obszary ptasie sieci Natura 2000 nie są rozłożone równomiernie na powierzchni naszego kraju lecz koncentrują się w tych jego częściach, gdzie przyroda jest zdecydowanie bogatsza – jest ich więcej na wschód od linii Wisły niż na zachód, więcej w północnej części kraju niż w południowej. Siecią objęte są w zasadzie:

  • wszystkie polskie puszcze: Puszcza Augustowska, Puszcza Barlinecka, Puszcza Biała, Puszcza Białowieska, Puszcza Borecka, Puszcza Darżlubska, Puszcza nad Drawą, Puszcza Goleniowska, Puszcza nad Gwdą, Puszcza Kampinoska, Puszcza Knyszyńska, Puszcza Kozienicka, Puszcza Napiwodzko-Ramucka, Puszcza Niepołomicka, Puszcza Notecka, Puszcza Piska, Puszcza Sandomierska Puszcza Solska, Puszcza Wkrzańska;
  • wszystkie wielkie kompleksy leśne, nie nazywane puszczami: Bory Dolnośląskie, Bory Tucholskie, Dąbrowy Krotoszyńskie, Lasy Iławskie, Lasy Janowskie, Lasy Lęborskie, Lasy Łukowskie, Lasy Mirachowskie, Lasy Parczewskie, Lasy Sieniawskie, Lasy Skaliskie, Lasy Strzeleckie i inne;
  • znaczne odcinki dolin wielkich rzek (wraz z korytami tych rzek): Odry, Wisły, Bugu, Narwi;
  • doliny rzek średniej wielkości (wraz z korytami tych rzek): Biebrzy, Drwęcy, Pasłęki, Pilicy, Słupi, Warty i inne;
  • rozległe tereny bagienne: jak bagno Wizna, czy inne położone w dolinach rzek – np. dolina Biebrzy, dolina Narwi, dolina Bzury, dolina Neru;
  • kompleksy stawów rybnych jak np.: stawy położone w dolinie Baryczy, stawy w dolinie Noteci, Tyśmienicy i inne;
  • jeziora: naturalne jak np. Jezioro Karaś czy Jezioro Druzno, czy też zbiorniki zaporowe – jak np. Zbiornik Goczałkowicki w Dolinie Górnej Wisły, Zbiornik Jeziorsko w dolinie Warty, Zbiornik Mietkowski i Zbiornik Turawski w dolinie Odry:
  • torfowiska wysokie jak np. Bielawskie Błota;
  • znaczna część polskich gór: tych skalistych jak Tatry czy Pieniny, i tych niższych, zalesionych, jak liczne pasma Beskidów, Gorce, Bieszczady, Góry Słonne;
  • wielkie przymorskie zalewy – Szczeciński i Wiślany oraz wielkie przymorskie jeziora: Jezioro Gardno i Jezioro Łebsko;
  • znaczną część płytkich wód Bałtyku, stanowiących siedlisko wędrujących i zimujących ptaków wodnych ze Skandynawii i z północnej Rosji: Zatoka Pomorska, Zatoka Pucka, przybrzeżne wody Bałtyku, do głębokości około 20 m, Ławica Słupska.

 

6. Plany ochrony obszarów ptasich – ich specyfika i z czego może wynikać

Plany ochrony obszarów ptasich Natura 2000 są wykonywane wg tych samych zasad co plany ochrony obszarów siedliskowych i w zasadzie możemy mówić o planie ochrony obszaru naturowego, bez odróżniania planów ochrony obszarów ptasich od planów ochrony obszarów siedliskowych. Jednakże plany ochrony wykonywane dla obszarów ptasich Natura 2000 mają swoją specyfikę. Na czym ona polega?

Po pierwsze, wynika ona z różnicy przedmiotu ochrony w tych dwóch rodzajach obszarów. Obszary ptasie Natura 2000 są powoływane dla ochrony gatunków ptaków, które zostały uznane za gatunki lub grupy gatunków ważne na obszarze Unii Europejskiej i na danym obszarze ptasim osiągnęły progową liczebność, ustaloną dla każdego gatunku/grupy gatunków. Lista gatunków podlegających ochronie w ramach europejskiej sieci Natura 2000 wyszczególniona jest w Dyrektywie Ptasiej, natomiast progowa liczebność aktualizowana jest w miarę zmian liczebności krajowych populacji ptaków lub łącznej populacji ptaków w krajach Unii.

Po drugie, specyfika planów sporządzanych dla obszarów ptasich związana jest z przyjętym sposobem zatwierdzania tych obszarów przez Komisję Europejską, przyjmującą umowne założenie, że obszary ptasie są waloryzowane przy użyciu obiektywnych kryteriów ilościowych, opartych na rzeczywistych wynikach liczenia ptaków. I taką inwentaryzację ptaków dla każdego obszaru ptasiego trzeba wykonać. Związane jest to z określonymi wymogami, stawianymi nie tylko wobec osoby wykonującej liczenia, ale i stosowanej metody. Tak jak w przypadku innych grup organizmów, wykonawca musi umieć odróżniać gatunki, ale specyfiką ornitologa jest to, że musi on odróżniać gatunki nie tylko po ich wyglądzie, ale przede wszystkim po głosach, przy czym musi to być ocena wykonywana in situ, i zazwyczaj nie ma mowy o zbiorze okazów dowodowych. Cechą charakteryzującą dany gatunek ptaka jest jego wykrywalność, ta zaś wynosi 100% badanej populacji w zupełnie wyjątkowych sytuacjach, zależąc od szeregu czynników – pory roku, pory doby, płci osobnika, jego statusu socjalnego, statusu rozrodczego i wielu innych. Dobrze wykonana inwentaryzacja ptaków musi być prowadzona przy zastosowaniu precyzyjnej i dobrze dobranej dla gatunku/grupy gatunków metody liczenia.

Można przyjąć, że dobry plan ochrony obszaru ptasiego Natura 2000 musi zawierać:

  • wykaz występujących na danym obszarze gatunków/grup gatunków ptaków ważnych dla Unii Europejskiej, gatunków globalnie zagrożonych oraz innych ważnych dla danego obszaru gatunków (np. gatunków ptaków wodno-błotnych w przypadku obszarów wodno-błotnych, gatunków z listy zamieszczonej w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt, gatunków rzadkich itp.); gatunki nazywane gatunkami kluczowymi;
  • określenie charakteru przebywania gatunków/grup gatunków ptaków na danym obszarze ptasim i okresu/okresów ich pojawów;
  • aktualną liczebność każdego ze stwierdzonych kluczowych gatunków/grup gatunków, wynikającą z aktualnej oceny liczebności, przeprowadzonej zgodnie z opisaną w planie metodą lub zgodnie z metodą opisaną w cytowanym źródle;
  • wyraźne wypunktowanie gatunków/grup gatunków, których występowanie odpowiada kryteriom stosowanym przy wyznaczaniu OSOP, sformułowanych przez BirdLife International i stosowanych w Unii Europejskiej, nazywanych gatunkami kwalifikującymi;
  • aktualne rozmieszczenie gatunków kluczowych (z zastrzeżeniem tajności danych, co do gatunków, dla których jest to wymagane). W przypadku gatunków, dla których podanie stałych stanowisk jest praktycznie niemożliwe, mapy rozmieszczenia powinny określać aktualne obszary (siedliska) występowania;
  • odniesienie do delimitacji granic obszaru wraz z propozycją jej pozostawienia lub zmiany – zarówno poszerzenia obszaru, jak i jego pomniejszenia; w każdym przypadku propozycja zmiany musi być udokumentowana aktualnym rozmieszczeniem gatunków waloryzujących. Niedobrze jest, gdy wyznaczony obszar naturowy jest traktowany jako „zdobycz”, a plan ochrony zawiera jedynie propozycje jego powiększenia – niestety takie podejście jest często praktykowane;
  • określenie wymogów siedliskowych poszczególnych gatunków/grup gatunków kluczowych na danym obszarze;
  • określenie zagrożeń dla gatunków kluczowych. Zagrożenia powinny być sformułowane konkretnie i odnosić się do danego obszaru;
  • określenie zabiegów gospodarczych, koniecznych do zapewnienia dobrostanu gatunków kluczowych (ewentualnie, gdy takowe są potrzebne);
  • określenie zabiegów gospodarczych, wykluczonych na całym obszarze lub w jego części (sprecyzować gdzie); określenie czasu wykluczenia zabiegów (wykluczenie zabiegów może być stałe lub okresowe, ograniczone do pewnych okresów roku);
  • określenie miejsc lub tras, na których można obserwować ptaki; określenie pór roku i pór doby, w których taka obserwacja jest możliwa;
  • plan monitoringu gatunków/grup kluczowych danego obszaru.

Taka informacja powinna być podstawą wszelkich planów ochrony obszarów ptasich Natura 2000.

 

7. Podstawowe źródła informacji o ostojach ptasich

Obecnie (rok 2011) podstawowym źródłem dostępnej informacji o polskich obszarach specjalnej ochrony ptaków są:

  • Rozporządzenie Ministra Środowiska z dn. 12. 01.2011 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków (Dz. U. z 2011 r., nr 25, poz. 133);
  • książka wydana w 2010 r. pt. Ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym w Polsce, Wilk T., Jujka M., Krogulec J. i Chylarecki P. (red), OTOP, Marki;
  • źródłem informacji powinny być też tzw. Standardowe Formularze Danych, zawierające dane dotyczące wszystkich OSOP, jednakże nie są one aktualizowane (http://natura2000.gdos.gov.pl).